Ochrona - porady

Tworzenie użytku ekologicznego

Obecnie wiemy już, że aby skutecznie chronić przyrodę nie wystarczy tworzenie parków narodowych, krajobrazowych, czy rezerwatów, które stanowią wyizolowane fragmenty najcenniejszych pod względem przyrodniczym obszarów. Konieczne jest utrzymanie jak największej ilości miejsc ważnych dla zachowania różnorodności biologicznej. W Polsce istnieje jeszcze stosunkowo wiele takich miejsc, choć z roku na rok ich liczba drastycznie się zmniejsza. Należy jak najszybciej objąć je ochroną. Realną szansą na zachowanie nawet drobnych enklaw dzikiej przyrody, na terenach wykorzystywanych gospodarczo, jest możliwość tworzenia użytków ekologicznych.

Co to jest użytek ekologiczny?
Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 października 1991 roku wprowadza nową formę ochrony przyrody jaką jest użytek ekologiczny. Artykuł 30 tej ustawy mówi:
"1. Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk, jak: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne "oczka wodne", kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce itp.
2. Użytki ekologiczne uwzględnia się w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego i uwidacznia w ewidencji gruntów."

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 roku jest modyfikacją ustawy z 1991 roku. Artykuł 42 brzmi następująco: "Użytkami ekologicznymi są zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodki skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub miejsca sezonowego przebywania."

Dlaczego warto tworzyć użytki ekologiczne?
Podstawowym celem tworzenia użytków ekologicznych jest ochrona szeroko rozumianej bioróżnorodności. Aby cel ten zrealizować należy zabiegać o zachowanie jak największej ilości zróżnicowanych pod względem przyrodniczym typów środowisk oraz możliwie dużej liczby gatunków zwierząt i roślin na terenie każdej gminy. Miejsca, które warto obejmować ochroną w formie użytków ekologicznych, nie muszą reprezentować unikalnych na skalę kraju wartości przyrodniczych, czy też być ostoją chronionych gatunków zwierząt i roślin. Wystarczy jeśli służą one zachowaniu różnorodności przyrodniczej w skali gminy lub województwa. Mogą to być zarówno naturalne elementy krajobrazu, będące pozostałością występujących niegdyś na danym terenie zbiorowisk, np. niewielkie bagna i torfowiska, zadrzewienia śródpolne, starorzecza, nasłonecznione wzniesienia, jak i środowiska powstałe na skutek działalności człowieka, takie jak stawy rybne, żwirownie czy piaskownie, zdziczałe sady a nawet użytkowane rolniczo łąki czy nieużytkowane płaty roślinności.

Użytkami należy obejmować tereny, które stanowią naturalne wyspy dzikiej przyrody lub biorą udział w tworzeniu korytarzy ekologicznych na obszarach wykorzystywanych gospodarczo. Warto w ten sposób chronić określone zbiorowiska roślinne, miejsca rozrodu, żerowania i odpoczynku poszczególnych gatunków zwierząt. Utrzymanie mozaiki różnych typów środowisk pozwoli bowiem przetrwać wielu organizmom, które w przeciwnym razie musiałyby zniknąć. Dlatego wszystkie miejsca pełniące istotną rolę dla zachowania różnorodności przyrodniczej na poziomie gminy powinny zostać objęte ochroną w formie użytków ekologicznych.

Kto i na jakiej podstawie może utworzyć użytek ekologiczny?
Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody (Art.34) użytek ekologiczny może utworzyć wojewoda lub Rada Gminy. Wniosek o objęcie terenu tą formą ochrony należy kierować do jednego z wyżej wymienionych organów władzy lokalnej.

Zasoby przyrodnicze przeciętnej polskiej gminy pozwalają na utworzenie nawet kilkudziesięciu użytków ekologicznych na jej terenie, jednak nie jest to jeszcze dostatecznie rozpowszechniona forma ochrony. Często zdarza się, że przedstawiciele władzy lokalnej, którzy zgodnie z prawem posiadają kompetencje do tworzenia tego typu obiektów, nie znają odpowiednich przepisów i nie potrafią skorzystać ze swoich uprawnień. Warto więc poznać zasady tworzenia użytku, aby w razie potrzeby móc służyć radą odpowiedzialnym za ich powstawanie urzędnikom.

Tworzenie użytku ekologicznego jest przedsięwzięciem prostym, nie wymagającym skomplikowanych procedur. Jest to bowiem forma ochrony wprowadzona do prawa po to, aby umożliwić masowe i szybkie obejmowanie ochroną obszarów ważnych dla utrzymania różnorodności przyrodniczej w gminie bądź województwie. Dlatego kompetencje tworzenia użytków ekologicznych zostały przyznane władzom szczebla lokalnego. Użytek może zatem powstać na drodze rozporządzenia wojewody lub uchwały Rady Gminy.

Poniżej przedstawiamy przykładowy przebieg tworzenia użytku ekologicznego przez Radę Gminy:
1. otrzymanie wniosku o obięcie terenu ochroną w formie użytku ekologicznego
2. ocena zasadności wniosku
3. ewentualne uzupełnienie wniosku o numer działki geodezyjnej
4. rozpoznanie stanu prawnego i uzyskanie pisemnej zgody właściciela
5. utworzenie użytku ekologicznego Uchwałą Rady Gminy (uchwała powinna zawierać obowiązujące na terenie obiektu zakazy, nakazy i ograniczenia)
6. uwidocznienie użytku ekologicznego w ewidencji gruntów oraz uwzględnienie w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Po utworzeniu użytku ekologicznego i podaniu tego faktu do publicznej wiadomości ważne jest aby interweniować w przypadkach łamania prawa i przeciwdziałać powstawaniu poważnych zagrożeń dla danego terenu. Nie należy dopuścić do ignorowania wprowadzonych zakazów i ograniczeń.

Jak napisać wniosek o utworzenie użytku ekologicznego?
Wniosek o obięcie terenu ochroną prawną w formie użytku ekologicznego mogą składać organizacje społeczne, urzędy, instytucje a także osoby prywatne. Poprawnie napisany wniosek powinien zawierać:
1. opis terenu, pozwalający na jednoznaczne jego zlokalizowanie i określenie granic (warto podać numer działki geodezyjnej),
2. charakterystykę obiektu z zaznaczeniem jego walorów przyrodniczych i krajobrazowych,
3. powód, dla którego należy teren objąć ochroną
4. proponowany sposób użytkowania, czyli propozycje zakazów, nakazów i ograniczeń obowiązujących na terenie projektowanego użytku ekologicznego.

Przed napisaniem wniosku o utworzenie użytku ekologicznego należy zgromadzić odpowiednie informacje dotyczące walorów przyrodniczych oraz zagrożeń danego obszaru. Wniosek powinien zawierać uzasadnienie konieczności ochrony terenu oraz propozycje sposobu jego użytkowania. Treść sformułowanego przez siebie wniosku dobrze jest skonsultować z innymi osobami zainteresowanymi powstaniem użytku, tak aby ostateczna jego wersja była jak najbardziej poprawna.

Jak rozmawiać z właścicielem terenu?
Przed złożeniem wniosku warto ustalić kto jest właścicielem terenu pod planowany użytek. Dobrze jest również dowiedzieć się jakie są plany jeśli chodzi o sposób gospodarowania na tym terenie i czy są one zgodne z interesem występującej tam przyrody. Aby uzyskać zgodę właściciela na utworzenie użytku na jego terenie trzeba przeprowadzić z nim umiejętną rozmowę. Nie należy narzucać mu własnej woli i wymuszać podporządkowania. Warto natomiast podkreślić przyrodnicze znaczenie terenu i uświadomić konieczność jego ochrony, a jeśli to możliwe odwołać się do korzyści jakie odniesie właściciel godząc się na przedstawioną propozycję.

Należy pamiętać, że utworzenie użytku ekologicznego nie oznacza od razu wyłączenia danego terenu z gospodarki. Często wręcz zalecane jest zachowanie dotychczasowego sposobu gospodarowania (np.wykaszanie łąki). W przypadku gdy zamiary właściciela w stosunku do terenu planowanego użytku stoją w sprzeczności z interesem przyrody, istnieje możliwość zamiany terenu atrakcyjnego przyrodniczo na inny, będący własnością gminy i nadający się do wykorzystania zgodnie z zamiarami gospodarza. Urząd Gminy może również zwolnić właściciela z podatku rolnego lub zmniejszyć jego wysokość pod warunkiem utrzymania terenu w pożądanym stanie. Takie rozwiązania wymagają oczywiście przychylnego nastawienia zarówno ze strony Urzędu Gminy jak i zainteresowanego właściciela. W przypadku gdy teren wytypowany pod ochronę należy do gminy tworzenie użytku jest przedsięwzięciem znacznie prostszym.

W załączeniu:
Przykład wniosku o utworzenie użytku ekologicznego
Przykład Uchwały Rady Gminy

Jak odnaleźć miejsca cenne przyrodniczo?
Wiele osób w wolnych chwilach odbywa wędrówki terenowe połączone z obserwacją przyrody. Niektórzy odwiedzają regularnie te same miejsca, za każdym razem zapisując swoje spostrzeżenia. Informacje, zdobyte podczas takich wycieczek, warto wykorzystać dla ratowania zakątków ciekawych i bogatych pod względem przyrodniczym, poprzez tworzenie z nich użytków ekologicznych.

Każdy, kto zamierza zająć się typowaniem miejsc pod użytki powinien pamiętać o kilku podstawowych zasadach pracy w terenie. Zawsze należy zabierać ze sobą notatnik, najlepiej mieszczący się swobodnie w kieszeni, oraz coś do pisania. Notowanie obserwacji jest bowiem podstawą gromadzenia informacji na temat badanego obiektu. Dobrze jest również zaopatrzyć się w lornetkę, która ułatwia rozpoznawanie ptaków oraz aparat fotograficzny pozwalający, w razie potrzeby, udokumentować interesujący fragment siedliska lub występowanie rzadkiego zwierzęcia czy rośliny. Przydatne mogą okazać się także klucze do oznaczania krajowych gatunków roślin i zwierząt. Aby swobodnie poruszać się po penetrowanej okolicy niezbędne jest posiadanie odpowiedniej mapy. W wyszukiwaniu miejsc przyrodniczo cennych bardzo pomaga mapa w skali 1:25000. Pozwala ona, z dużą dokładnością zlokalizować skarpy, pagórki, zagłębienia, kępy drzew i krzewów, stawki oraz tereny podmokłe. Chcąc odnaleźć wszystkie miejsca, które warto objąć ochroną jako użytki ekologiczne, w obrębie gminy należy skontrolować jej teren bardzo dokładnie. Na obszarach leśnych, wystarczy ograniczyć się do sprawdzenia oczek wodnych, bagienek, torfowisk, fragmentów lasów łęgowych i olsów oraz podmokłych łąk i bardzo suchych muraw nienadających się do zalesiania. Do tego celu przydatny może okazać się rower lub samochód. Kontrole najlepiej prowadzić wiosną i wczesnym latem. Jest to bowiem okres największej aktywności w przyrodzie.

Penetrując teren pod kątem typowania miejsc pod użytki ekologiczne warto wiedzieć, które środowiska należy uznać za najcenniejsze. Obecnie do najbardziej zagrożonych ekosystemów należą wszystkie tereny podmokłe oraz skrajnie suche murawy z roślinnością kserotermiczną. Charakteryzują się one niezwykłym bogactwem gatunków i, tam gdzie występują stanowią miejsca szczególnie ważne dla zachowania różnorodności przyrodniczej. Należy je bez wątpienia objąć ochroną. Przykłady obiektów potencjalnie nadających się pod użytki podaje ponadto ustawa, a penetrowanie terenu pozwala wykryć środowiska zróżnicowane pod względem liczby gatunków jak i występujących tam typów siedlisk. Na ochronę zasługują nie tylko tereny bogate w gatunki, lecz również takie, w których panują specyficzne warunki siedliskowe.

Jak prowadzić notatki w terenie?
Gromadząc informacje na temat walorów przyrodniczych badanego terenu, należy pamiętać o zapisywaniu następujących danych:
1. Data obserwacji
2. Dokładna lokalizacja obiektu
3. Typ środowiska lub rodzaje występujących tam siedlisk
4. Stwierdzone gatunki roślin oraz ich zagęszczenie (nieliczne, średnio liczne, występujące masowo)
5. Stwierdzone gatunki zwierząt oraz ich liczebność
6. Znaczenie terenu dla występujących tam zwierząt (miejsce rozrodu, żerowisko, noclegowisko itp.)
7. Funkcja jaką pełni opisywany obiekt w krajobrazie
8. Widoczne zagrożenia terenu (np.wypalanie, wywóz śmieci, zarastanie, osuszanie)
9. Proponowane zakazy i nakazy w odniesieniu do planowanego na tym terenie użytku.

Część informacji można uzupełnić później, po skonsultowaniu się ze specjalistą lub wyjaśnieniu wątpliwości przy pomocy odpowiedniej literatury.

Przykład zapisu:
"Oczko wodne k/Karolówka" data: 05.05.1996 g. 11.30 lokalizacja: 1,5 km na zachód od Karolówka, 200m od ściany las

opis środowiska: oczko wodne wśród pól bez drogi dojazdowej, oborane z dwóch stron do samej wody, częściowo zarośnięte trzciną i pokryte rzęsą wodną, przy rowie doprowadzającym wodę tatarak, rów łączy oczko z pobliskim lasem, u zbiegu rowu i oczka wiosną tworzy się fragment podmokłej łąki z kępami kaczeńców.

rzekotka drzewna - kilka odzywających się osobników
żaby zielone - występują masowo
traszki - nie oznaczono gatunku
łyska - wysiaduje jaja
jaskółki dymówki żerują nad zbiorniczkiem
ważki,
pływak żółtobrzeżek
zaskroniec

istniejące zagrożenia: w wodzie widoczne drobne śmieci: pudełka po papierosach, worki po nawozach; na brzegach ślady wypalania trzciny.

Podczas formułowania wniosku o utworzenie użytku ekologicznego na opisanym powyżej terenie należałoby podkreślić, że miejsce to jest ważne dla rozrodu płazów i spełnia istotną rolę w silnie przekształconym krajobrazie rolniczym. W zaleceniach można zaproponować pozostawienie od strony pola 1,5-2 metrowego pasa nieuprawianej ziemi, który będzie stanowił naturalny filtr zatrzymujący część spływających z pól zanieczyszczeń. Bez wątpienia należy wprowadzić zakaz wypalania roślinności, wysypywania śmieci i wylewania nieczystości. Warto również wprowadzić zakaz stosowania oprysków w pobliżu zbiornika, w odległości mniejszej niż 15m od jego granic, oraz zakaz stosowania oprysków przy użyciu samolotu w odległości mniejszej niż 100m.

Określenie zakazów, nakazów i ograniczeń
Proponowane zakazy, nakazy oraz ograniczenia dla terenu planowanego użytku wynikają z istniejących i potencjalnych zagrożeń, na jakie narażony jest dany obiekt. Przy ich określaniu należy również uwzględnić dotychczasowe działania prowadzone na tym obszarze przez właściciela. Niektóre z nich na pewno można zachować (np. rozsądne pozyskiwanie drewna, wykaszanie trawy, hodowlę ryb). Inne, szkodliwe dla przyrody (np. osuszanie podmokłej łąki, pozyskiwanie piasku lub żwiru, stosowanie środków chemicznych), należy wyeliminować lub zminimalizować ich skutki.

Prawie wszędzie, pomimo że istniejące prawo zabrania podejmowania tego rodzaju działań, warto wprowadzić zakaz wywozu śmieci i nieczystości oraz wypalania roślinności. Równocześnie należy być bardzo ostrożnym ustalając zakazy uderzające w interes właściciela lub grup społecznych, które korzystały do tej pory z danego terenu (np. wędkarze, myśliwi). Często interesy tych grup dają się pogodzić z ochroną przyrody. Niekiedy kontynuowanie ich dotychczasowej działalności, np. zarybianie oczek wodnych i starorzeczy, wędkowanie lub wpuszczanie bażantów w remizy śródpolne, może przyczynić się do zachowania cennych terenów.

Park Narodowy
"Stawy Milickie"

Park Narodowy "Stawy Milickie"
www.przyrodnicze.pl

Fundacja Ashoka